In de apotheek van de toekomst gaan overgebleven pillen voor de tweede keer over de toonbank
Vijftien jaar geleden kreeg Anja Vissers een prijs voor het Beste zorgidee, uitgeloofd door verzekeraar ONVZ. De apothekersassistente uit het Limburgse Meerlo won met haar idee om ongeopende medicijnen retour te nemen, te controleren en indien veilig nogmaals te verstrekken, in plaats van te vernietigen.
“Ik had het binnen drie minuten bedacht”, zegt ze in een grote loods in Bergen op Zoom. “Het is zó logisch.” Vissers staat tussen stellingkasten vol met pakken verband, incontinentiemateriaal, urinezakken en andere medische hulpmiddelen. ‘Bestelling wordt opgehaald’ staat er op sommige van de pakketten.
Hier, in wat Vissers en haar team de Apotheek van de Toekomst hebben gedoopt, staat het tjokvol met spullen die mensen overhadden en hebben ingeleverd bij een van de 110 innamepunten die de stichting door het hele land heeft. Een kaart van Nederland vol gekleurde vlaggetjes toont waar ze zitten. In Noord-Nederland kan er nog wel wat bij, maar de dekking begint op gang te komen. Apotheken, ziekenhuizen, hospices en andere zorgorganisaties nemen de medische middelen in.
Verandering in de lucht
Wat er níet in de kasten ligt, zijn doosjes met pillen of andere geneesmiddelen. Veel apotheken zamelen overgebleven medicatie wel in, via een ton of bak, maar dat is vooral om te voorkomen dat ze in het milieu of water belanden. Eenmaal uitgegeven moeten de medicijnen richting de verbrandingsoven.
Haar prijswinnende idee kon Vissers dus nooit tot wasdom laten komen. “Daarom zijn we maar met de heruitgifte van deze hulpmiddelen begonnen”, zegt projectpartner Hanneke van Andel, die zich inmiddels voltijds inzet voor de stichting. Maar: er hangt verandering in de lucht.
Binnen een paar jaar mogen dure medicijnen, waarvan de kwaliteit en veiligheid zijn vastgesteld, aan een nieuwe patiënt worden meegegeven. Minister Sophie Hermans (Zorg, VVD) wil ermee aan de slag, liet ze in maart weten, Brussel wil het toestaan. Het Europees Parlement moet nog definitief instemmen, maar er lijkt weinig verzet. Apothekersorganisatie KNMP ziet heruitgifte wel zitten, mits er ‘heldere richtlijnen’ komen.
Het plan om medicijnen een tweede kans te geven richt zich in eerste instantie op dure en exclusievere middelen, omdat de financiële schade van verspilling daar het grootst is. Uitbreiding naar heruitgifte van goedkope huis-, tuin- en keukenmiddelen kan volgen. “Zeker doen”, zegt Vissers. “Want juist goedkope pillen spoelen mensen hup door de wc, met alle schade van dien.”
Extra handelingen en protocollen
Toen ze van het politieke plan voor heruitgifte hoorde, zegt Vissers, appte ze meteen met hoogleraar goed geneesmiddelengebruik Bart van den Bemt, verbonden aan het Radboudumc en zelf apotheker bij de Sint Maartenskliniek. Nadat ze het Beste zorgidee had gewonnen, hield Vissers met de onderzoeker en collega contact.
Ook hij spant zich in voor duurzaam medicijngebruik. Haar appje aan hem: ‘Ik begin te geloven dat je gelijk hebt’. Van den Bemt zei namelijk een keer tegen haar dat de realisatie van een goed idee tien jaar duurt, en de realisatie van een heel goed idee twintig jaar.
Óf dit een goed idee is, daar is absoluut niet heel apothekersland van overtuigd. Kritische vakgenoten van Vissers vinden het plan om heruitgifte mogelijk te maken duur, onuitvoerbaar en bovendien gerommel in de marge. Veel apothekers kampen al met zware werklast en personeelstekort. En dan zouden ze allerlei extra handelingen en protocollen op hun bord krijgen.
“En wie is verantwoordelijk als er toch iets mis blijkt te zijn?”, vraagt beherend apotheker Maarten Hoogveld zich af. In een kritisch bericht op LinkedIn stelt hij: ‘Heruitgifte is symptoombestrijding: het sust het geweten over verspilling, terwijl het onderliggende probleem, een systeem dat structureel meer produceert en voorschrijft dan nodig, in stand blijft’.
In Bergen op Zoom zijn ze het ermee eens dat mensen vaak te veel doosjes pillen meekrijgen, zodat de kans op restanten groot is. Veel mensen spoelen die door de wc, want waterbedrijven meten soms hoge concentraties medicijnresten. Toch zullen er altijd spullen overblijven, als iemand snel geneest, of juist bij een overlijden. “Heruitgifte is dan het beste wat je kunt doen.” Het zou jaarlijks miljoenen euro’s schelen en het milieu sparen. Onderzoek van het Radboudumc onthulde in 2021 dat jaarlijks 100 miljoen euro aan dure medicatie wordt weggegooid, een ruwe schatting.
‘F11-vergoeding’
Het enorme geneesmiddelentekort zal heruitgifte niet oplossen. Maar alle beetjes helpen, denkt Vissers. “Ik zie aan mijn balie dat mensen oude Nifedipine inleveren in de ton. Een uur later moet ik aan iemand nee verkopen, omdat ik het geen nieuwe heb liggen.”
Een lastig punt is nog wel: als een apotheek of ziekenhuis medicijnen terugneemt en nog een keer verkoopt, dan maakt die dubbele winst. “De ambtenaren hebben nog ruim de tijd om daar een goede oplossing voor te bedenken”, zegt Vissers. Een denkrichting heeft ze al paraat. Apotheken kennen een ‘F11–vergoeding’, een klein bedrag, puur voor een handeling. “Zoiets kan toch? Voor elk probleem bestaat een oplossing”, zegt ze.
In de loods in Bergen op Zoom hangen wat ballonnen, er staat een statafel met drankjes en er zijn veganistische worstenbroodjes. “Het is onze open dag”, zegt Vissers stralend. Ambtenaren en zorgprofessionals, bijvoorbeeld van het UMC Utrecht, komen langs om te kijken hoe ze in Bergen op Zoom alles regelen met de heruitgifte van hulpmiddelen.
Medicijnkluis
Binnen de zorg gaan al jaren stemmen op om de verspilling van medicijnen aan te pakken. Zo was er een actie ‘Verspil geen pil’. Ondernemers kwamen ook met plannen om medicijnen te verzegelen, als waarborg dat de middelen veilig en onaangeroerd zijn. Zo bedacht Hans van Rooij de ‘medicijnkluis’.
Die kluis zorgt voor de juiste bewaartemperatuur. Een patiënt krijgt dure medicijnen in de kluis mee naar huis. Met een druk op de knop komt er één pil uit rollen. Mocht de patiënt de kuur staken, of komen te overlijden, dan kunnen de resterende medicijnen terug naar de apotheek. “Elke pil krijgt een unieke codering mee. Alles wordt keurig bewaard.”
Van Rooij is blij dat Brussel heruitgifte mogelijk wil maken en hoopt dat zijn uitvinding een rol kan spelen. Wel zegt hij: “Zorg ook dat mensen niet onnodig veel mee naar huis krijgen.” Die oproep sluit naadloos aan bij onderzoek waar onderzoeker duurzame farmacie Charlotte Bekker op promoveerde. Artsen schrijven veel te scheutig voor, zag Bekker.
Er is veel enthousiasme in de zorg om dat te veranderen. Hoewel Vissers zich ook ergert aan zorgorganisaties die zich groen etaleren, maar weinig doen. “Een beetje shinen op een fotomoment”, zucht ze. Zelf is ze naar eigen zeggen van ‘aanpakken en met de poten in de klei staan’. Daarom blijft ze, naast het drukke inzamelproject, meerdere dagen in de apotheek staan.
Voedselbank
Als medicatie eenmaal opnieuw uitgegeven mag worden, dan hopen Vissers en Van Andel hun opgedane kennis en kunde daarvoor in te gaan zetten. Voorlopig zijn ze vooral nog druk om de verbanden en hulpmiddelen bij de mensen te krijgen die ze nodig hebben. Sinds deze maand is er een webshop. Verder start er een pilot in landelijk gebied met een kast waar de spullen opgehaald kunnen worden. Een beetje zoals eieren bij een boer, langs de kant van de weg.
Kopers betalen bij de Apotheek van de Toekomst circa 40 procent van de nieuwprijs. Met de inkomsten bedruipt de stichting zich. De belangrijkste afnemers: zeer milieubewuste consumenten en mensen met weinig geld. Gesubsidieerd door de gemeente Bergen op Zoom werkt de Apotheek van de Toekomst samen met de Voedselbank. Wie een krat eten komt halen, kan bijvoorbeeld ook gratis incontinentiemateriaal meekrijgen.
Cover picture: Designed by Freepik
